Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο δεν υπήρξε κεραυνός εν αιθρία. Υπήρξε το τέλος μιας πορείας που είχε ήδη σημάνει συναγερμό σε όσους ένιωθαν ότι το νέο ελληνικό κράτος έπαυε να είναι πεδίο ιδιοτελών ισορροπιών και γινόταν οργανωμένη πολιτεία. Από τα πρώτα του βήματα ως Κυβερνήτης ο Καποδίστριας κινήθηκε με πυξίδα την εθνική συγκρότηση, την πειθαρχία και την υπεροχή του κοινού συμφέροντος απέναντι στα τοπικά και οικογενειακά προνόμια. Αυτή ακριβώς η στάση τον κατέστησε επικίνδυνο.
Η Ελλάδα των πρώτων μεταεπαναστατικών χρόνων δεν ήταν κενός καμβάς. Ήταν τόπος τραυματισμένος, γεμάτος ένοπλες φατρίες, τοπικούς άρχοντες, ξένες επιρροές και βαθιά ριζωμένες συνήθειες αυτονομίας.
Ο Καποδίστριας επιχείρησε να επιβάλει ενιαία διοίκηση, να περιορίσει τη δύναμη των τοπικών ισχυρών και να οικοδομήσει κράτος με συνέχεια και θεσμούς. Αυτό προκάλεσε ανοιχτές συγκρούσεις, με πιο γνωστή εκείνη με τη μανιάτικη οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων, αλλά και σιωπηρές αντιδράσεις που δεν καταγράφονται εύκολα στα επίσημα κείμενα. Η ένταση δεν κρυβόταν. Οι απειλές ήταν γνωστές. Οι προειδοποιήσεις πολλές. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο η Ιστορία τιμωρεί όσους αγνοούν τα σημάδια και εδώ τα σημάδια υπήρχαν παντού. Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι κινδύνευε, αλλά αρνήθηκε να θωρακίσει τον εαυτό του με τρόπο που θα τον απομάκρυνε από τον λαό. Αυτή η στάση δεν ήταν αφέλεια. Ήταν πολιτική επιλογή και ηθική θέση.
Το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831 οι φυσικοί αυτουργοί εμφανίζονται και η πράξη εκτελείται έξω από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνα. Τα ονόματα είναι γνωστά και έχουν καταγραφεί. Εκείνο όμως που παραμένει ανοιχτό ερώτημα δεν είναι το χέρι που τράβηξε τη σκανδάλη αλλά το περιβάλλον που όπλισε τη βούληση. Ο Αρριανός μας ενημερώνει πως στις μεγάλες πολιτικές δολοφονίες σπανίως η ευθύνη εξαντλείται στους εκτελεστές. Πάντα προηγείται κλίμα, πάντα προηγείται νομιμοποίηση της πράξης στη συνείδηση όσων την ανέχονται ή την επιθυμούν.
Στην περίπτωση του Καποδίστρια το κλίμα αυτό είχε δημιουργηθεί συστηματικά. Ο Κυβερνήτης παρουσιάστηκε από κύκλους της εποχής ως τύραννος, ως εμπόδιο, ως απειλή για τις τοπικές ελευθερίες. Ταυτόχρονα ξένες δυνάμεις παρακολουθούσαν με ανησυχία έναν ηγέτη που δεν ήταν εύκολα χειραγωγήσιμος και που είχε σαφή αντίληψη της ελληνικής κυριαρχίας. Δεν υπάρχουν έγγραφα που να υπογράφουν εντολή. Υπάρχουν όμως συμφέροντα, συμπτώσεις και μια αλληλουχία γεγονότων που δύσκολα αγνοείται. Η δολοφονία του Καποδίστρια δεν ήταν απλώς μια προσωπική τραγωδία. Ήταν τομή στην πορεία του ελληνικού κράτους. Με τον θάνατό του χάθηκε η δυνατότητα μιας αυτόχθονης πολιτικής συγκρότησης με εθνικό προσανατολισμό και άνοιξε ο δρόμος για λύσεις που επιβλήθηκαν απ’ έξω. Η προδοσία, είτε εκτελέστηκε από λίγους είτε υποκινήθηκε από πολλούς, παραμένει προδοσία και στέκεται απέναντι στο ελληνικό ιδεώδες της ευθύνης απέναντι στο σύνολο.
Η Ιστορία δεν γράφεται για να εξωραΐζει ούτε για να δικαιολογεί. Γράφεται για να φωτίζει. Και στην περίπτωση του Ιωάννη Καποδίστρια το φως πέφτει όχι μόνο στη στιγμή της δολοφονίας αλλά σε όσα προηγήθηκαν και σε όσα ακολούθησαν. Εκεί βρίσκεται η αλήθεια που ακόμη ενοχλεί.
