Η πτώση του Σουλίου αποτελεί ένα από τα πιο φορτισμένα επεισόδια της προεπαναστατικής περιόδου και μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται το όνομα του Πήλιου Γούση. Η ιστορική του παρουσία συνδέθηκε με βαριές κατηγορίες, αλλά και με σοβαρές αμφισβητήσεις αυτών των κατηγοριών. Για τον λόγο αυτό, το ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με εύκολους χαρακτηρισμούς, αλλά μόνο με προσήλωση στις πηγές και στο ιστορικό τους βάρος.
Το Σούλι των τελευταίων δεκαετιών του 18ου αιώνα δεν ήταν ένας απλός οικισμός. Ήταν μια ένοπλη κοινότητα, με ισχυρή αίσθηση ελευθερίας και μακρόχρονη σύγκρουση με τον Αλή Πασά. Οι πολιορκίες, η πείνα και η στρατιωτική πίεση είχαν φθείρει σοβαρά τις αντοχές των Σουλιωτών. Σύμφωνα με πολλές μαρτυρίες, η τελική κατάρρευση δεν ήταν αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας πράξης, αλλά μιας παρατεταμένης εξάντλησης.
Οι πηγές που βαραίνουν περισσότερο τον Πήλιο Γούση προέρχονται κυρίως από τον Χριστόφορο Περραιβό, ο οποίος αναφέρει ότι υπήρξε αποκάλυψη κρίσιμων περασμάτων προς τον Αλή Πασά. Η μαρτυρία αυτή, γραμμένη μέσα σε κλίμα έντονης συναισθηματικής φόρτισης, αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία οικοδομήθηκε ο χαρακτηρισμός της προδοσίας. Παρόμοιοι υπαινιγμοί εμφανίζονται και σε μεταγενέστερες αφηγήσεις, όπου η ανάγκη απόδοσης ευθυνών για την πτώση του Σουλίου φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο.Ωστόσο, άλλες σημαντικές πηγές υιοθετούν σαφώς πιο επιφυλακτική στάση. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος τονίζει ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις ικανές να τεκμηριώσουν πράξη συνειδητής προδοσίας. Κατά την εκτίμησή του, η ήττα των Σουλιωτών ήταν αποτέλεσμα συνδυασμού στρατιωτικής πίεσης, έλλειψης εφοδίων και αριθμητικής υπεροχής του αντιπάλου. Παρόμοια θέση συναντάται και στον Ιωάννη Φιλήμων, ο οποίος περιγράφει την πτώση του Σουλίου ως αναπόφευκτη εξέλιξη μιας μακράς πολιορκίας και όχι ως αποτέλεσμα μιας μεμονωμένης ενέργειας.
Η νεότερη ιστοριογραφία αντιμετωπίζει το ζήτημα με ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Ιστορικοί όπως ο Απόστολος Βακαλόπουλος επισημαίνουν ότι ο Πήλιος Γούσης φαίνεται να λειτουργεί ως συμβολικό πρόσωπο πάνω στο οποίο φορτώθηκε το βάρος μιας συλλογικής ήττας. Η απουσία αναφορών σε οθωμανικά αρχεία για ανταμοιβή ή επίσημη συνεργασία ενισχύει την άποψη ότι η κατηγορία της προδοσίας δεν στηρίζεται σε αδιάσειστα στοιχεία. Η ιστορική έρευνα, όταν απογυμνωθεί από το συναίσθημα και τον μύθο, δείχνει ότι το ερώτημα δεν είναι εύκολο ούτε μονοσήμαντο. Υπάρχουν μαρτυρίες που δημιουργούν υποψίες, αλλά υπάρχουν και σοβαρές ιστορικές αναλύσεις που τις αποδυναμώνουν.
Το βέβαιο είναι ότι η πτώση του Σουλίου δεν μπορεί να εξηγηθεί απλοϊκά, ούτε να φορτωθεί αποκλειστικά σε έναν άνθρωπο. Η περίπτωση του Πήλιου Γούση υπενθυμίζει πόσο δύσκολο είναι να αποδοθεί ιστορική ευθύνη σε περιόδους ακραίας πίεσης. Η Ιστορία δεν είναι δικαστήριο, αλλά πεδίο κατανόησης. Και μόνο μέσα από την πιστή ανάγνωση των πηγών μπορούμε να προσεγγίσουμε την αλήθεια, χωρίς να την παραμορφώνουμε για να υπηρετήσουμε εύκολα συμπεράσματα.
- Πηγές και αναφορές
- Χριστόφορος Περραιβός, απομνημονεύματα και ιστορικές καταγραφές
- Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους
- Ιωάννης Φιλήμων, δοκίμια για την προεπαναστατική Ελλάδα
- Απόστολος Βακαλόπουλος, μελέτες για το Σούλι και την ΉπειροΝεότερη ελληνική και οθωμανική αρχειακή έρευνα για την περίοδο πριν το 1821
