Ο αγώνας των Ελλήνων στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας δεν υπήρξε ποτέ εύκολος ούτε καθαρός. Σε έναν κόσμο χωρίς κράτος, χωρίς θεσμούς και χωρίς προστασία, η ελευθερία δεν εκφραζόταν ως σύνθημα αλλά ως καθημερινή σύγκρουση.
Οι κλέφτες και οι αρματολοί αποτέλεσαν την ένοπλη παρουσία του ελληνικού στοιχείου σε μια εποχή όπου η υποταγή παρουσιαζόταν ως η μόνη λογική επιλογή. Το γεγονός ότι αυτός ο τόπος δεν σίγησε ολοκληρωτικά οφείλεται και στη δική τους διαρκή παρουσία. Οι κλέφτες ήταν φορείς άρνησης. Άρνησης της αυθαιρεσίας, της βαριάς φορολογίας, της απώλειας της τιμής. Ζώντας εκτός νόμου, κράτησαν ζωντανή την ιδέα ότι η ελληνική γη δεν ανήκε στον κατακτητή.
Οι αρματολοί, αν και θεσμικά ενταγμένοι στο οθωμανικό σύστημα, δεν έπαψαν να είναι Έλληνες ένοπλοι, δεμένοι με τον τόπο και τις κοινότητές τους. Σε πολλές περιπτώσεις λειτούργησαν ως ανάχωμα αυθαιρεσίας και ως κρυφή προστασία του πληθυσμού, ακόμη και μέσα σε ένα εχθρικό πλαίσιο. Η εναλλαγή ρόλων ανάμεσα σε κλέφτη και αρματολό υπήρξε ιστορικό φαινόμενο. Όμως αυτή η εναλλαγή δεν μπορεί και δεν πρέπει να συγχέεται με την προδοσία. Υπήρξαν Έλληνες που στράφηκαν συνειδητά εναντίον άλλων Ελλήνων για προσωπικό όφελος, για εξουσία ή για πρόσκαιρη ασφάλεια. Εκεί δεν χωρούν δικαιολογίες. Η προδοσία είναι ρήξη με το ελληνικό ιδεώδες και αντίθετη στη συλλογική ευθύνη που υπαγορεύει η ιστορική συνέχιση του γένους.
Η ιστορία προσφέρει όμως και φωτεινά παραδείγματα πίστης στο ελληνικό ιδεώδες που στέκονται αντίβαρο στη σκοτεινή πλευρά της. Ο Νικόλαος Σκαρλάτος από τη Μάνη, για παράδειγμα, κράτησε ανεπηρέαστη την ομάδα του παρά τις ισχυρές πιέσεις και τις προσπάθειες συνεργασίας με τους Οθωμανούς, η αφοσίωσή του στο ελληνικό στοιχείο κόστισε μάχες και θυσίες αλλά διατήρησε ζωντανή την αντίσταση στην περιοχή του. Στην Ήπειρο, ο Στάθης Λαζαρίδης ηγήθηκε ομάδας αρματολών που υπεράσπιζαν ελληνικές κοινότητες απέναντι σε Οθωμανούς και τοπικούς προδότες, διατηρώντας σταθερά τη γραμμή χωρίς να υποκύπτουν σε συμφωνίες που θα απάλλασσαν προσωρινά τον κίνδυνο αλλά θα σήμαιναν προδοσία των συμπατριωτών τους. Η ιστορία καταγράφει αυτές τις πράξεις όχι για να εξηγήσει αλλά για να τις ξεχωρίσει.
Ο ελληνισμός δεν πορεύτηκε χάρη στους προδότες αλλά παρά αυτούς. Η επιβίωση και τελικά η εξέγερση του γένους οφείλονται σε εκείνους που κράτησαν τη γραμμή, που πλήρωσαν το τίμημα της άρνησης να προδώσουν και που δεν αντάλλαξαν την ελευθερία με πρόσκαιρη ασφάλεια. Η λεπτή γραμμή της προδοσίας υπήρχε, όμως οι πιστοί στο ελληνικό ιδεώδες έδειξαν ότι η ελευθερία κερδίζεται μόνο από όσους αρνούνται να την παραβιάσουν.
