Η αθηναϊκή δημοκρατία προβάλλεται συχνά ως το ύψιστο πολιτικό επίτευγμα της αρχαιότητας, ένα σύστημα που έδωσε φωνή στους πολίτες και θεμελίωσε την έννοια της πολιτικής ελευθερίας. Η μήπως οχι;; Η ίδια αυτή δημοκρατία, στις πιο κρίσιμες στιγμές της ιστορίας της, αποκάλυψε και τη σκοτεινή της όψη. Όταν η κρίση αντικαταστάθηκε από το πάθος και η λογική από τον φόβο, η δημοκρατία μεταμορφώθηκε σε όχλο.
Κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, η Αθήνα βρέθηκε αντιμέτωπη όχι μόνο με τους εξωτερικούς της εχθρούς, αλλά και με τον ίδιο της τον εαυτό. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν στην Εκκλησία του Δήμου, όχι από ειδικούς ή στρατηγούς, αλλά από ένα πλήθος που συχνά καθοδηγούνταν από ρήτορες, φήμες και στιγμιαία συναισθήματα. Η πολιτική έγινε θέαμα και η λογική υποχώρησε μπροστά στην οργή και την εκδίκηση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση της Μυτιλήνης. Αρχικά, η Εκκλησία του Δήμου αποφάσισε την ολοκληρωτική σφαγή των ανδρών και την υποδούλωση των γυναικόπαιδων, μια απόφαση που πάρθηκε μέσα σε κλίμα εκδίκησης και πανικού. Μόνο την επόμενη ημέρα, όταν τα πάθη καταλάγιασαν, η Αθήνα αναθεώρησε, οριακά. Η ίδια δημοκρατία που μέσα σε λίγες ώρες είχε αποφασίσει γενοκτονία, σώθηκε από τον ίδιο της τον εαυτό, σχεδόν τυχαία.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική ήταν η περίπτωση των στρατηγών μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών. Παρά τη νίκη, οι στρατηγοί κατηγορήθηκαν ότι δεν περισυνέλεξαν τους ναυαγούς. Η Εκκλησία του Δήμου, παρασυρμένη από τη συναισθηματική φόρτιση και τον δημαγωγικό λόγο, τους καταδίκασε σε θάνατο συλλογικά, παραβιάζοντας ακόμα και τους ίδιους της τους νόμους. Αργότερα, η πόλη μετάνιωσε. Αλλά οι νεκροί δεν επέστρεψαν ποτέ.
Σε αυτές τις στιγμές φαίνεται καθαρά το όριο της άμεσης δημοκρατίας. Όταν η εξουσία δεν έχει φίλτρο, όταν η πλειοψηφία δεν συγκρατείται από θεσμούς και αυτοέλεγχο, τότε η λαϊκή βούληση γίνεται ανεξέλεγκτη. Οι δημαγωγοί δεν χρειάζεται να έχουν δίκιο, αρκεί να διεγείρουν τον φόβο, τον θυμό ή την ελπίδα. Και η μάζα ακολουθεί.
Η Αθήνα δεν καταστράφηκε μόνο από τα σπαρτιατικά όπλα. Καταστράφηκε και από τις ίδιες της τις αποφάσεις. Από μια δημοκρατία που, αντί να καλλιεργεί τη φρόνηση, επέτρεψε στο πάθος να κυβερνά. Από μια πόλη που πίστεψε ότι η πλειοψηφία έχει πάντα δίκιο, ακόμη και όταν παραβιάζει τη δικαιοσύνη.
Το δίδαγμα δεν είναι ότι η δημοκρατία είναι από μόνη της κακή. Είναι ότι χωρίς παιδεία, χωρίς μέτρο και χωρίς ευθύνη, ακόμα και το πιο φωτεινό πολίτευμα μπορεί να εκφυλιστεί. Όταν η ελευθερία δεν συνοδεύεται από κρίση, τότε μετατρέπεται σε αυθαιρεσία. Και τότε, η δημοκρατία παύει να υπηρετεί τον πολίτη και αρχίζει να τον καταστρέφει.
Η Αθήνα πλήρωσε ακριβά αυτό το μάθημα. Και ίσως γι’ αυτό η ιστορία της εξακολουθεί να μας αφορά, όχι ως σημείο δόξας, αλλά ως προειδοποίηση.
Στυλιανος
Ιστότοπος: https://istoroumena.gr
Related Story
Για να σχολιάσετε πρέπει να συνδεθείτε.