Ανάμεσα σε όλες τις μορφές που ανέδειξε η αρχαία Ελλάδα καμία δεν θα μπορούσε να είναι τόσο αινιγματική και ταυτόχρονα λαμπερή, όσο αυτή του Σωκράτη. ο Σωκράτης δεν άφησε πίσω του γραπτό έργο, ωστόσο ή σκέψη του διαπέρασε ολόκληρη την ανθρώπινη νόηση και μετασχημάτισε τον όρο της φιλοσοφίας. Δεν ήταν ένας απλός φιλόσοφος, ήταν μια ζωντανή απόδειξη, πως το υψηλότερο πνευματικό επίπεδο του ανθρώπου δεν εκφράζεται με συσσώρευση γνώσης, αλλά με την κατανόηση της ίδιας της άγνοιας και με την ακατάπαυστη αναζήτηση της αλήθειας.
ο Σωκράτης γεννήθηκε το 470 π.Χ. στην Αθήνα στο δήμο αλωπεκής. Πατέρας του ήταν ο Σωφρονίσκος ο οποίος ήταν λιθοξόος, αυτός δηλαδή που έδινε μια πρώτη μορφή στο μάρμαρο, πριν το παραλάβει ο γλύπτης. Μητέρα του ήταν η Φαιναρέτη, στο επάγγελμα ήταν μαία. Ένα επάγγελμα που αργότερα ο ίδιος ο Σωκράτης, θα χρησιμοποιούσε ως μεταφορά για τη μέθοδο της διδασκαλίας του.
Μεγάλωσε στην Αθήνα όταν αυτή βρισκόταν στην ακμή της. Την εποχή του Περικλή, της ανέγερσης του Παρθενώνα και της δημοκρατίας. Αλλά πρόλαβε και την αρχή της παρακμής, που θα έφερνε ο πελοποννησιακός πόλεμος.
Στην πρώιμη ζωή του εργάστηκε αρχικά με τον πατέρα του ως λιθοξόος. Δεν υστερούσε σε ανδρεία καθώς πολέμησε ως οπλίτης στη μάχη της Ποτίδαιας, στην Αμφίπολη και στο Δήλιο. Σε αυτές διαπρέπει για την ψυχραιμία και την αντοχή του, καθώς και για την υπεράσπιση και διάσωση του Αλκιβιάδη από βέβαιο θάνατο.
Ωστόσο το πραγματικό πεδίο μάχης για τον Σωκράτη ήταν πάντα η αγορά της Αθήνας, το κέντρο των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων όπου περνούσε τις μέρες του, συνομιλώντας με πολίτες κάθε κοινωνικής τάξης. Παντρεύτηκε την Ξανθίππη με την οποία και απέκτησε 3 γιους. Κατά τις παραδόσεις η σχέση τους παρουσιάζεται ως ταραχώδης, αλλά ο ίδιος φαινόταν να αντιμετωπίζει ακόμα και τις δυσκολίες στην οικογενειακή ζωή, με την χαρακτηριστική φιλοσοφική ηρεμία του.
Το πιο πρωτότυπο αλλά και επαναστατικό στοιχείο του Σωκράτη ήταν η διάσημη μαιευτική μέθοδος. Όπως η μαία βοηθάει τη γυναίκα να φέρει στον κόσμο το παιδί που ήδη κυοφορεί, έτσι ο Σωκράτης πίστευε πως η αλήθεια δεν διδάσκεται απ’ έξω αλλά ανασύρεται από μέσα από την ψυχή του ίδιου του ανθρώπου προς τα έξω.
Η διαδικασία αυτή πραγματοποιείται αν μέσω της ελεγκτικής, ενός διαλόγου όπου ο Σωκράτης υπέβαλλε σε αδιάκοπο έλεγχο τις ιδέες και τα επιχειρήματα του συνομιλητή του. Η πορεία ήταν σχεδόν πάντα γνωστή. Ο Σωκράτης προσποιούνταν άγνοια η οποία μετά έγινε γνωστή ως “σωκρατική ειρωνεία” και ζητούσε από τον συνομιλητή του να του ορίσει κάποια έννοια. Τι είναι η δικαιοσύνη, η αρετή, η ανδρεία, η ομορφιά, η ευσέβεια, η ευδαιμονία και άλλα. Ο συνομιλητής συνήθως απαντούσε με αυτοπεποίθηση. Ο Σωκράτης τότε με διαδοχικές ερωτήσεις αποκάλυπτε τις αντιφάσεις, τις ανακρίβειες και τα κενά που υπήρχαν στη σκέψη του. Η διαδικασία αυτή αν και οδυνηρή για τους συνομιλητές του ήταν ιερή. Ο στόχος δεν ήταν η ταπείνωση του άλλου, αλλά η κοινή πορεία προς την αλήθεια, την οποία ο Σωκράτης θεωρούσε ύψιστη αρετή, αυτή η μέθοδος αποτέλεσε τον πυρήνα όλης της δυτικής διαλεκτικής παράδοσης από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ως τον Καντ τον Χέγκελ και άλλους.
Ο Σωκράτης εδραίωσε την ιδέα πως η φιλοσοφία είναι πρώτα απ’ όλα ένας ζωντανός διάλογος και όχι ένα σύστημα αμετάβλητων δογμάτων.
Η διασημότερη φράση του “εν οίδα, ότι ουδέν οίδα”, είναι η βαθύτερη ίσως μορφή πνευματικής ωριμότητας, η συνείδηση της άγνοιας και η γνώση των ανθρώπινων ορίων και της ανθρώπινης νόησης. Σε αντίθεση με τους σοφιστές οι οποίοι δίδασκαν τη ρητορική σαν εργαλείο για να πείσουν ανεξαρτήτως από την αλήθεια, ο Σωκράτης επέμενε πώς η αξία της γνώσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ηθική ευθύνη του να ξέρεις αυτό που νόμιζες ότι ξέρεις
ο χρησμός από το μαντείο των Δελφών ήταν ξεκάθαρος. Ουδείς άνδρας σοφότερος από τον Σωκράτη. Ο ίδιος ξεκίνησε μια μακρά εξερεύνηση συζητώντας με όλες τις τάξεις, πολιτικούς, ποιητές, τεχνίτες και κατέληξε, πως όλοι νόμιζαν πως γνωρίζουν, ενώ στην πραγματικότητα όλοι αγνοούσαν. Η σοφία του Σωκράτη συνιστά ακριβώς το γεγονός πως νόμιζε απλά ότι γνώριζε, αυτά που δεν γνώριζε! Η ταπεινοφροσύνη του ήταν μπροστά στην αλήθεια και αυτή είναι η πνευματική στάση, που τον καθιστά διαχρονικό.
Αν όμως υπήρχε μια φράση η οποία θα μπορούσε να συνδεθεί άμεσα με τον Σωκράτη, αυτή θα ήτανε το δελφικό παράγγελμα “γνώθι σ ’αυτόν”. Για τον Σωκράτη αυτή δεν ήταν μια απλή προτροπή, στην πραγματικότητα ήταν μια φιλοσοφική εντολή που μπορεί να δοθεί σε έναν άνθρωπο αρκεί, ο ίδιος να μπορεί να τη λάβει. Η αυτογνωσία για τον Σωκράτη σημαίνει κάτι εξαιρετικά συγκεκριμένο, το να εξετάζει αδιάκοπα τις αξίες, τις πεποιθήσεις, αλλά και τις πράξεις. Από εδώ πηγάζει και μία από τις πολλές φράσεις τις οποίες αποδίδει ο πλάτων στην απολογία “ο δε ανεξάρτητος βίος, ου βιωτός ανθρώπω”. Δηλαδή η ζωή που δεν εξετάζεται δεν αξίζει και να τη ζεις. Πρόκειται για ένα από τα αρκετά τολμηρά πνευματικά επιχειρήματα στην ιστορία της φιλοσοφίας αλλά και της ίδιας της ανθρωπότητας. Να απαιτείς από τον εαυτό σου και από τους άλλους να λογοδοτούν συνεχώς σε μια ανώτερη αρχή η οποία δεν είναι άλλη από την αρετή της αλήθειας.
Ο Σωκράτης έφτασε στο υψηλότερο πνευματικό επίπεδο που μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος, είναι αυτό της ταύτισης με την φιλοσοφία ως τρόπο ζωής και όχι ως διανοητική ενασχόληση, δεν φιλοσοφούσε αλλά ζούσε φιλοσοφώντας, κάθε στιγμή, κάθε συζήτηση, κάθε διάλογος, κάθε συμπόσιο η βόλτα στην αγορά, ήταν μια νέα ευκαιρία για αναζήτηση της αλήθειας
Η ηθική φιλοσοφία του Σωκράτη στηρίζεται σε μια αρκετά ριζοσπαστική θέση, η αρετή είναι γνώση, κανείς δεν αμαρτάνει εκούσια αν κάποιος πράττει κακό αυτό συμβαίνει επειδή αγνοεί το αληθινό αγαθό. Αυτή η άποψη ήταν και παραμένει αρκετά αμφιλεγόμενη άλλα επαναστατικά αρθρωμένη. Αν η αρετή ταυτίζεται με τη γνώση τότε η εκπαίδευση δεν είναι εμφύτευση ιδεών, αλλά ανάπτυξη της ικανότητας της ηθικής κρίσης. Για τον Σωκράτη δεν υπάρχει απόλυτος διαχωρισμός ανάμεσα στη σκέψη και την πράξη, αυτό φαίνεται άλλωστε και στο τέλος της ζωής του όταν του δίνεται η ευκαιρία να δραπετεύσει και έτσι να γλιτώσει τον θάνατο. Αυτός αρνείται να αποδράσει, θα σήμαινε πως προδίδει τους νόμους της πόλης, τους ίδιους νόμους που είχε τιμήσει μια ολόκληρη ζωή.
Το 339 π.χ. ο Σωκράτης οδηγείται σε δίκη κατηγορούμενος για ασέβεια προς τους θεούς και διαφθορά της νεολαίας, αυτές οι κατηγορίες στην πραγματικότητα ήταν πολιτικές. Η Αθήνα ήταν τραυματισμένη από την ήττα στον πελοποννησιακό πόλεμο και η αλήθεια είναι πως ζητούσε αποδιοπομπαίους τράγους. Ο Σωκράτης με τις επικίνδυνες ερωτήσεις του ήταν ένας πολύ βολικός στόχος. Η απολογία του Πλάτωνα αποτυπώνει την απολογία του Σωκράτη ενώπιον των 500 δικαστών, με γλώσσα δυναμική που παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ντοκουμέντα ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ο Σωκράτης αρνείται να παρακαλέσει, να δικαιολογηθεί, ή να υποσχεθεί σιωπή, αντίθετα τελείωσε λέγοντας πως αν τον αφήσουν ελεύθερο υπό τον όρο να σταματήσει να φιλοσοφεί, δεν θα συμφωνήσει “ πείθομαι τω θεώ μάλλον ή ημίν” δηλαδή υπάκουος στο θεό περισσότερο από ότι σε σας. Καταδικάστηκε σε θάνατο με μικρή πλειοψηφία, στον Φαίδωνα του πλάτων οι τελευταίες ώρες πριν πιει το κώνειο, αναδεικνύουν έναν άνθρωπο απόλυτα γαλήνιο και ήσυχο με τη συνείδησή του, πεπεισμένος ότι η ψυχή δεν πεθαίνει μαζί με το σώμα ο θάνατος του δεν εμπεριείχε καμία ήττα. Ήταν η απόλυτη επιβεβαίωση ότι ο ίδιος δεν αποχωρίστηκε ποτέ από τις αρχές του.
Η προσφορά του Σωκράτη στον Ελληνικό και μετέπειτα παγκόσμιο πολιτισμό, είναι πολυεπίπεδη. Υπήρξε ο θεμελιωτής μιας νέας πνευματικής κοσμοθέασης. Η φιλοσοφία μετά από αυτόν, από τη μελέτη προς την φύση και τον κόσμο, στράφηκε προς την μελέτη του ανθρώπου, της ψυχής και της ηθικής. Αυτή η μεταστροφή ήταν μια από τις πιο σημαντικές στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, μέσω των μαθημάτων του και κυρίως του μαθητή του πλάτων, που τον αποθανάτισε στους διαλόγους του, η Σωκρατική παράδοση έγινε το θεμέλιο της δυτικής φιλοσοφίας. Ο Πλάτωνας οικοδόμησε τη θεωρία των ιδεών, την πολιτική φιλοσοφία και τη μεταφυσική, στηριγμένος πάνω στις κρατικές αρχές. Ο Αριστοτέλης με τη σειρά του ανέπτυξε την επιστημολογία, τη λογική και την ηθική, που διαμόρφωσαν τον δυτικό αλλά και τον βυζαντινό κόσμο. Χωρίς το Σωκράτη η ανθρώπινη φιλοσοφία θα είχε ακολουθήσει εντελώς διαφορετική πορεία. Σε παγκόσμιο επίπεδο η προσφορά του είναι ανεκτίμητη, η Σωκρατική μέθοδος χρησιμοποιείται ευρέως στην νομική εκπαίδευση, στην παιδαγωγική, στην ψυχοθεραπεία και στη διπλωματία. Η ιδέα ότι η αλήθεια βρίσκεται μέσα στο διάλογο και όχι στον μονόλογο και τα κηρύγματά είναι βαθύτατα Σωκρατική.
Ο Σωκράτης αποτελεί ίσως το σπανιότερο φαινόμενο στην ιστορία της φιλοσοφικής σκέψης και της νόησης. Ένας άνθρωπος που δεν αντιφάσκει ποτέ μεταξύ λόγων και πράξεων, έζησε πάμφτωχος αδιάφορος για τα υλικά αγαθά, αφιερωμένος αποκλειστικά στην ανιδιοτελή αναζήτηση της ύψιστης αρετής, της αλήθειας. Πέθανε για να μην προδώσει αυτό που πίστευε, σε μια εποχή όπου η πολιτική ρητορική, προσπαθεί να αντικαταστήσει τη σκέψη, σε μια εποχή που η επιφανειακή γνώση υποκρίνεται τη σοφία, ο Σωκράτης παραμένει επίκαιρος όσο ποτέ. Η κληρονομιά του δεν είναι απλά ένα σύστημα φιλοσοφίας είναι μια στάση ζωής, να αμφισβητείς, να εξετάζεις, να αναζητάς και να έχεις το θάρρος να ακολουθείς την αλήθεια μέχρι το τέλος.
